ఇంద్రకీలాద్రి నుంచి అలయ్ బలయ్ దాకా.. తెలుగు నేలపై దసరా వైభవం

పది రోజుల దసరా ఉత్సవాలు విజయదశమితో ముగుస్తాయి. ఈ ఏడాది ఆశ్వయుజ శుద్ధ పాడ్యమి, అక్టోబర్ 11న నవరాత్రులు మొదలయ్యాయి. ఆశ్వయుజ శుద్ధ దశమి అయిన అక్టోబర్ 20, మంగళవారం విజయదశమి. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రిపై కనకదుర్గమ్మ వైభవం కనువిందు చేస్తే, తెలంగాణలో పూల బతుకమ్మ, జమ్మి ఆకులు, అలయ్ బలయ్ ఆత్మీయ కలయికలు కనిపిస్తాయి. పండుగ ఒక్కటే, కానీ తెలుగు నేలపై దసరా వైభవం ఒక్కో చోట ఒక్కో రంగు.

‘విజయ‘ అంటే గెలుపు, ‘దశమి‘ అంటే పదో రోజు. దక్షిణాది, తూర్పు రాష్ట్రాల్లో మహిషాసురుడిపై దుర్గాదేవి సాధించిన విజయానికి ప్రతీకగా ఈ పండుగ జరుపుకుంటే, ఉత్తరాదిలో రావణుడిపై శ్రీరాముడి విజయంగా జరుపుకుంటారు. కథ ఏదైనా సందేశం ఒక్కటే: చెడుపై మంచి గెలుస్తుంది.

ఈ పండుగకు మహాభారతంతోనూ సంబంధం ఉంది. అజ్ఞాతవాసానికి వెళ్లే ముందు పాండవులు తమ ఆయుధాలను శమీ (జమ్మి) చెట్టుపై దాచారు. ఆ తర్వాత అర్జునుడు వాటిని తిరిగి తీసుకున్నాడని కథ. అందుకే విజయదశమి నాడు జమ్మి చెట్టును పూజిస్తారు. కొత్త పనులు మొదలుపెట్టడానికి ఈ రోజును మంచి రోజుగా భావిస్తారు.

ఇంద్రకీలాద్రిపై రోజుకో రూపంలో అమ్మవారు

విజయవాడలో కృష్ణా నది ఒడ్డున ఇంద్రకీలాద్రి కొండపై కనకదుర్గమ్మ కొలువై ఉన్నారు. ఆలయాన్ని శ్రీ దుర్గా మల్లేశ్వర స్వామివార్ల దేవస్థానం నిర్వహిస్తోంది. స్థల పురాణం ప్రకారం కీలుడు అనే భక్తుడు అమ్మవారి కోసం తపస్సు చేశాడు. అమ్మవారి ఆజ్ఞతో కీలుడు కొండగా మారగా, మహిషాసుర సంహారం తర్వాత అమ్మవారు ఆ కొండపై కొలువుదీరారు. ఆ కొండ పాదాల దగ్గర కృష్ణమ్మ ప్రవహిస్తుంది. ఇంద్రుడితో సహా దేవతలు అమ్మవారిని పూజించడానికి ఇక్కడికి వచ్చారు. అందుకే ఈ కొండకు ఇంద్రకీలాద్రి అనే పేరు వచ్చిందని చెబుతారు. అర్జునుడు తపస్సు చేసి శివుడి అనుగ్రహం పొందింది ఈ కొండపైనేనని భక్తుల విశ్వాసం.

దసరా రోజుల్లో అమ్మవారు రోజుకో అలంకారంలో దర్శనమిస్తారు. ఈ ఏడాది తొలి రోజు శ్రీ బాలా త్రిపుర సుందరీ దేవిగా దర్శనమిచ్చారు. ఆ ఒక్క రోజే దాదాపు లక్ష మంది భక్తులు వచ్చారు. ఆ తర్వాత వరుసగా గాయత్రీ దేవి, అన్నపూర్ణా దేవి, మహా చండీ దేవి, లలితా త్రిపుర సుందరీ దేవిగా దర్శనమిచ్చారు. ఆరో రోజు సరస్వతీ దేవిగా, ఏడో రోజు మహాలక్ష్మీ దేవిగా, దుర్గాష్టమి నాడు దుర్గాదేవిగా అమ్మవారు దర్శనమిచ్చారు. మహర్నవమి అయిన అక్టోబర్ 19న అమ్మవారు సింహవాహనంపై మహిషాసురమర్దినిగా దర్శనమిచ్చారు.

ఉత్సవాల్లో మూలా నక్షత్రం రోజుకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. దీనిని అమ్మవారి జన్మ నక్షత్రంగా భావిస్తారు. ఆ నాడు అమ్మవారు చేత వీణ ధరించి సరస్వతీ దేవిగా దర్శనమిస్తారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తరఫున ముఖ్యమంత్రి అమ్మవారికి పట్టు వస్త్రాలు సమర్పించడం ఆనవాయితీ. ఈసారి మూలా నక్షత్రం అక్టోబర్ 16న వచ్చింది. ఆ రోజు అన్ని క్యూ లైన్లలో ఉచిత దర్శనమే కల్పించగా, 3,15,342 లడ్డూలు అమ్ముడయ్యాయి. తొలి ఎనిమిది రోజుల్లో ఒక్క రోజులో అమ్ముడైన లడ్డూలలో ఇదే అత్యధికం.

ఆనవాయితీ ప్రకారం విజయదశమి నాడు అమ్మవారు శ్రీ రాజరాజేశ్వరీ దేవిగా దర్శనమిస్తారు. ఈ ఏడాది దేవస్థానం ప్రకటించిన షెడ్యూలులోనూ అక్టోబర్ 20న ఇదే అలంకారం ఉంది. 2023లో దశమి తిథి మొదలైన మధ్యాహ్నం నుంచి ఈ అలంకారంలో దర్శనం కల్పించారు.

సామాన్య భక్తులకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వడానికి దేవస్థానం ఈసారి రూ.100, రూ.300, రూ.500 దర్శన టికెట్లను రద్దు చేసింది. రూ.1,000 ప్రత్యేక దర్శనం మాత్రం కొనసాగింది. మూలా నక్షత్రం, విజయదశమి రోజుల్లో దర్శన టికెట్లు అమ్మబోమని దేవస్థానం ముందుగానే ప్రకటించింది. తొలి ఎనిమిది రోజుల్లోనే దాదాపు 10 లక్షల మంది భక్తులు అమ్మవారిని దర్శించుకున్నారు. భవానీ భక్తులతో కలిపి ఉత్సవాలు ముగిసేనాటికి సుమారు 25 లక్షల మంది వస్తారని అంచనా. సుమారు 8,000 మంది సిబ్బంది విధుల్లో ఉన్నారు. రద్దీని పర్యవేక్షించడానికి సీసీ కెమెరాలు, డ్రోన్లతో 24 గంటలూ పనిచేసే కమాండ్ కంట్రోల్ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.

కృష్ణమ్మ ఒడిలో హంస వాహన తెప్పోత్సవం

బెజవాడ దసరాకు చివరి రోజు జరిగే తెప్పోత్సవం ప్రత్యేక ఆకర్షణ. మల్లేశ్వర స్వామి, కనకదుర్గమ్మల ఉత్సవ మూర్తులను హంస వాహనంపై ఉంచి కృష్ణా నదిలో విహారానికి తీసుకెళ్తారు. ఏటా ఆనవాయితీగా ఈ ఉత్సవం జరుగుతుంది. ఈ ఏడాది షెడ్యూలు ప్రకారం విజయదశమి సాయంత్రం 6 గంటలకు తెప్పోత్సవం జరగాల్సి ఉంది. విద్యుద్దీపాలతో అలంకరించిన హంస వాహనంపై ఆదిదంపతులు నదిలో విహరిస్తారు.

దుర్గా ఘాట్ వద్ద అక్టోబర్ 18న హంస వాహనానికి ట్రయల్ రన్ నిర్వహించారు. జిల్లా కలెక్టర్, పోలీస్ కమిషనర్, ఆలయ ఈవో, స్థానాచార్యులు అక్కడికి వచ్చి భద్రతా ఏర్పాట్లను పరిశీలించారు. ట్రయల్ రన్ విజయవంతమైంది.

అయితే తెప్పోత్సవం జరగడం కృష్ణమ్మ ప్రవాహంపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది. ప్రకాశం బ్యారేజీకి భారీగా వరద నీరు వచ్చిన కారణంగా 2022లో నదీ విహారం రద్దయింది. ఆ ఏడాది హంస వాహనానికి ఒడ్డునే పూజ చేశారు. 2024లోనూ వరదల కారణంగా తెప్పోత్సవాన్ని రద్దు చేశారు.

తెలంగాణలో పూల పండుగ బతుకమ్మ

తెలంగాణలో దసరా అనగానే మొదట గుర్తొచ్చేది బతుకమ్మ. గౌరమ్మను కొలిచే ఈ పూల పండుగ తొమ్మిది రోజులు జరుగుతుంది. ఈసారి మహాలయ అమావాస్య అయిన అక్టోబర్ 10న ఎంగిలిపూల బతుకమ్మతో పండుగ మొదలైంది. దుర్గాష్టమి అయిన అక్టోబర్ 18న సద్దుల బతుకమ్మతో ముగిసింది.

తంగేడు, గునుగు, బంతి, చామంతి వంటి పూలను మహిళలు గోపురంలా వరుసలుగా పేరుస్తారు. పైన పసుపుతో చేసిన గౌరమ్మను ఉంచుతారు. సాయంత్రం బతుకమ్మల చుట్టూ వలయాకారంలో తిరుగుతూ, చప్పట్లు కొడుతూ పాటలు పాడతారు. ఆ తర్వాత చెరువులో నిమజ్జనం చేస్తారు. ఎంగిలిపూల నుంచి అటుకుల, ముద్దపప్పు, నానబియ్యం, అట్ల, అలిగిన, వేపకాయల, వెన్నముద్దల, సద్దుల బతుకమ్మ వరకు రోజుకో పేరుతో, రోజుకో రకం నైవేద్యంతో పండుగ జరుగుతుంది.

ఈ ఏడాది సద్దుల బతుకమ్మ రోజు హైదరాబాద్ హుస్సేన్‌సాగర్ ఒడ్డున ట్యాంక్‌బండ్ పూలవనంలా మారింది. సుమారు 700 బతుకమ్మలు అక్కడికి చేరాయి. దాదాపు 700 మంది కళాకారులు 30 రకాల సంప్రదాయ కళారూపాలను ప్రదర్శించారు. లేజర్ షో, బాణసంచాతో ఆ సాయంత్రం వేడుక ముగిసింది.

జమ్మి ఆకు, పాలపిట్ట, అలయ్ బలయ్

విజయదశమి నాడు తెలంగాణ పల్లెల్లో, పట్టణాల్లో జమ్మి చెట్టుకు శమీ పూజ చేస్తారు. పూజ తర్వాత జమ్మి ఆకులను బంగారంగా భావించి బంధుమిత్రులకు ఇస్తారు. పెద్దల ఆశీర్వాదం తీసుకుంటారు. జమ్మి చెట్టు తెలంగాణ రాష్ట్ర వృక్షం కూడా.

దసరా రోజు పాలపిట్టను చూస్తే శుభం జరుగుతుందని నమ్మకం. పాలపిట్ట తెలంగాణ రాష్ట్ర పక్షి. కానీ ఈ నమ్మకం పేరుతో పక్షులను పట్టి పంజరాల్లో ప్రదర్శించడం వాటి ప్రాణానికే ప్రమాదం. ఈ నేపథ్యంలో దసరాకు ముందు అటవీ శాఖ, స్వచ్ఛంద సంస్థలు పాలపిట్టల వేట, పంజరాల్లో ప్రదర్శనపై నిఘా పెంచాయి. పాలపిట్టను ప్రకృతిలో స్వేచ్ఛగా ఎగురుతున్నప్పుడు చూడటమే అసలైన శుభం.

హైదరాబాద్‌లో దసరా సంబరాలు ‘అలయ్ బలయ్‘తో ముగుస్తాయి. అన్ని వర్గాల ప్రజలను ఒకే వేదికపైకి తెచ్చే ఆత్మీయ కలయిక ఇది. 2005లో మొదలైన అలయ్ బలయ్ సాధారణంగా దసరా తర్వాత జరుగుతుంది. ఇటీవలి ఏళ్లలో హైదరాబాద్ నాంపల్లి ఎగ్జిబిషన్ మైదానం ఈ కార్యక్రమానికి వేదికైంది. అతిథులకు సర్వపిండి, బగారా అన్నం వంటి తెలంగాణ వంటకాలను వడ్డిస్తారు. తెలంగాణ ప్రభుత్వ సెలవుల జాబితాలో విజయదశమి (అక్టోబర్ 20)తో పాటు మరుసటి రోజు అక్టోబర్ 21 కూడా ఉంది.

ఆయుధ పూజ, అక్షరాభ్యాసం

రెండు తెలుగు రాష్ట్రాల్లోనూ మహర్నవమి, విజయదశమి రోజుల్లో ఆయుధ పూజ చేయడం ఆనవాయితీ. పనిముట్లు, యంత్రాలు, వాహనాలను శుభ్రంగా కడిగి, పసుపు, గంధం పూసి పూజిస్తారు. విద్యార్థులు పుస్తకాలకు, కళాకారులు తమ సంగీత వాయిద్యాలకు పూజ చేస్తారు. ఏడాది పొడవునా మనకు అన్నం పెట్టే పనిముట్లకు కృతజ్ఞత చెప్పుకునే రోజు ఇది.

చదువు మొదలుపెట్టడానికి కూడా విజయదశమిని మంచి రోజుగా భావిస్తారు. సరస్వతీ దేవిని పూజించి పిల్లలకు అక్షరాభ్యాసం చేయిస్తారు. పళ్లెంలో పోసిన బియ్యంపై చిన్నారి వేలితో ‘ఓం‘, ‘శ్రీ‘ వంటి అక్షరాలు దిద్దిస్తారు. తెలంగాణలోని బాసర జ్ఞాన సరస్వతీ అమ్మవారి ఆలయంలో పెద్ద సంఖ్యలో చిన్నారులకు అక్షరాభ్యాసం జరుగుతుంది. మూలా నక్షత్రం రోజు ఇంద్రకీలాద్రిపై సరస్వతీ అలంకారంలోని అమ్మవారి సన్నిధిలో పిల్లలకు అక్షరాభ్యాసం చేయించడం ఎన్నో ఏళ్లుగా వస్తున్న ఆనవాయితీ.

ఇంద్రకీలాద్రిపై అమ్మవారి వైభవం నుంచి ట్యాంక్‌బండ్‌పై బతుకమ్మల వరకు, జమ్మి ఆకుల నుంచి అలయ్ బలయ్ వరకు, తెలుగు నేలపై దసరా వైభవం అంటే భక్తి, ఆత్మీయత, కలిసి జరుపుకునే సంబరం. పాఠకులందరికీ Telugu Scope తరఫున విజయదశమి శుభాకాంక్షలు!

ఇవి కూడా చదవండి: ట్యాంక్‌బండ్‌పై సద్దుల బతుకమ్మ సందడి.. తొమ్మిది రోజుల పూల పండుగకు ఘనంగా వీడ్కోలు · సింగరేణి కార్మికులకు దసరా కానుక: ఒక్కో ఉద్యోగికి సగటున రూ.1.54 లక్షల లాభాల వాటా · బాటసింగారం వద్ద నిలిపిన లారీని ఢీకొన్న ఆర్టీసీ బస్సు: కనీసం 15 మందికి గాయాలు